Het rif breekt de golf-golf-golven
Laat ons zwerven over de aarde
Laat ons de wereld rondzwerven
Wind vlaagt onze mensen in het gezicht
Die windvlaag, een blok drijfhout op het water
Die windvlaag, wrakhout drijvend op de zee
Daar verderop het eiland Kur, waar we landen
Daar, aan de lucht, het eiland Kur

Image module

Banda, de luide echo

van een massamoord

Ad Geerdink
  • artikel
  • 18 minuten
  • Ad Geerdink

Hoe ver reikt de echo van een historische gebeurtenis?

Ver, zo blijkt in het geval van de genocide op Banda. Nog altijd, 400 jaar na dato, houden de gruwelijke en ontwrichtende gebeurtenissen op de nootmuskaat-eilanden de ‘hearts and minds’ van mensen bezig; op Banda, in Indonesië en Nederland. Ze roepen niet alleen belangstelling en interesse, maar ook emotie op. Misschien vandaag de dag wel meer dan ooit tevoren.

De herinnering aan de gebeurtenissen in 1621 zijn vier eeuwen lang levend gehouden en van generatie op generatie doorgegeven. In verschillende vormen en met een voortdurend hernieuwde kijk op de geschiedenis.

lees verder >lees hier het hele artikel
Image module

‘ … niet alleen tot een ‘Mahnmal’ ter nagedachtenis aan de slachtoffers van het kolonialisme, maar ook tot een ‘Denkmal’, dat het verzet hiertegen in herinnering roept’

  • video
  • Building the Baileo

Bandanese echo’s

Na het bloedbad van gouverneur-generaal Jan Pieterszoon Coen op Banda in 1621 waren de Banda-eilanden met een geschat aantal van 15.000 inwoners praktisch ontvolkt.

Vanaf de eerste gewelddadigheden met de VOC in 1609 tot in 1621 zijn ongeveer 14.000 Bandanese mannen, vrouwen en kinderen gedood of omgekomen. Enkele honderden waren gevangengenomen en als slaaf naar Batavia overgebracht. Anderen hadden op tijd weten te vluchten en hebben zich uiteindelijk elders, met name in de Molukken blijvend gevestigd. Tegenwoordig zijn er nog talrijke sporen van de Bandanese diaspora terug te vinden. Variaties van de oude naam voor Banda, bieden vaak een aanwijzing: Wakan, Wandan of Wadan.

Tot de dag van vandaag heeft een deel van hen in de Molukken en elders in Indonesië de kennis over hun afkomst, hun taal en cultuur weten te bewaren. Het betreft hier de bewoners van een dorp of afzonderlijke families. Een groot deel van hen heeft zich gevestigd in Kei Besar, t.w. in de dorpen Wadan Eli en Wadan Elat.

Ook in Nederland zijn nakomelingen van deze oorspronkelijke Bandanezen terug te vinden. Hun kennis over de eigen afkomst wisselt. Waar de een nagenoeg niets weet, kan de ander allerlei verhalen vertellen.

Boy Barajanan (1954). “Ik hoorde mijn vader en mijn oom wel eens praten waar wij bij zaten, dat mijn voorouders uit Banda komen. Maar verder was alles wazig”.

Abas Wakan (1955). “Ik heb altijd gezocht naar waar mijn familienaam vandaan komt.”

Aboe Marasabessy (1959). “Mijn moeder is geboren in Banda, maar haar familie komt oorspronkelijk uit Ternate. Ik heb Banda in mijn hart gesloten.”

Fatima Barjanan (1947). “Ik weet alleen maar dat mijn vader gezegd heeft dat wij van Banda naar de Kei-eilanden zijn getrokken maar waarom, dat heeft hij nooit verteld.”

Sam Pormes (1954). “Op het eiland Serua liggen slechts vier dorpen. De moeder van mijn vader is afkomstig uit Lesluru, het dorp waarvan de bewoners afkomstig zijn uit Banda.”

Peter Matulessya (1954). “Mijn opa is Eli Silooy. Familie Silooy komt oorspronkelijk van Banda, van Lautaka.”

Anthony Rettob (1952). “Zowel mijn vaders- en moedersfamilie heeft Bandanees bloed”.

Image module

‘Want niet kritiek, maar verheerlijking van de daden van de Nederlanders in de Oost was de regel in de kronieken over de VOC in de 17de en 18de eeuw’

Reisliederen

  • audio
  • 11:45 min.
  • Timo Kaartinen

De antropoloog Timo Kaartinen (Universiteit van Helsinki) spreekt over de Bandanese diaspora, naar aanleiding van zijn onderzoek naar de ‘onotani’, songs of travel. Deze liederen herdenken de heroïsche reizen van Bandanese voorouders van wie de reis naar de Kei eilanden de basis vormen voor de gemeenschap. En wie zijn nu eigenlijk de oorspronkelijke Bandanezen?

Image module

‘De tragedie van Banda is de tragedie van kwader trouw’

Un conditional

  • video
  • 06:40 min.
  • Juul Sadée

Vrouwen van vroeger en nu, uit het Euraziatische continent, krijgen een eerbetoon met de hiervoor speciaal ontworpen, unieke zeepemulsie.

De objecten visualiseren de eeuwenoude intermenselijke en interculturele verhouding tussen de Molukken, Nederland en Indonesië.
Dit wordt op een nieuwe manier onder de aandacht gebracht vanuit het perspectief van de vrouw.

Image module

‘Dit dekolonisatiedebat raakt aan actuele thema’s als institutioneel racisme, omgang met het slavernijverleden, de roep om een meer inclusieve geschiedschrijving’

Nootmuskaat en foelie

  • video
  • 07:14 min.
  • Tineke Fischer

De massamoord op Banda. Kunstenares Tineke Fischer werd zeer gegrepen door deze zwarte bladzijde uit de VOC-geschiedenis. Met haar kunstwerk ‘Nootmuskaat en foelie’ vraagt ze aandacht voor de menselijke prijs die is betaald voor de rijkdom, die de specerijenhandel Nederland bracht.

Het kunstwerk bestaat uit 140 nootmuskaat-noten, die lijken te zijn aangespoeld op het strand. De noten hebben iets weg van schedels. Het is alsof ze schreeuwen. In de felrode foelie kun je om hulp vragende handen zien. Samen met de chaos op het strand zijn ze een verwijzing naar het drama dat zich op de Banda-eilanden heeft afgespeeld.

De installatie is in het Westfries Museum op de VOC zaal te zien.

Image module

‘Tegenwoordig is nog slechts één perkeniersgeslacht actief in de nootmuskaatteelt op Banda, de familie Van den Broeke’

Verbinding

  • video
  • 17:52 min.
  • Beatrice Glow
  • Met dank aan Alexandre Girardeau & Asian/Pacific/American Institute at New York University

Beatrice Glow is een internationaal vermaard Amerikaans kunstenaar met voorouderlijke banden met Taiwan. Ze maakt interactieve multimedia projecten, schilderijen en tekeningen, maar ook aardewerk. Het verbindende thema in haar werk is de menselijke connectie. Haar focus ligt op migratie, slavernij, en ongelijkheid in al zijn verschijningsvormen. Ook Banda’s geschiedenis heeft een belangrijke plaats in haar projecten. In haar bijdrage komen al deze aspecten samen.

Image module

‘ … ze vernietigden een in Zuidoost-Azië unieke sociaal-economisch systeem’

Parallellen

  • audio
  • 11:45 min.
  • Tamalia Alisjahbana

Tamalia Alisjahbana is jurist, heeft in Londen en Cambridge gestudeerd en werkte als journalist. Ze is nu vooral actief in cultuur, recht en erfgoed. Haar focus ligt op de snel veranderende inzichten ten opzichte van historische (koloniale) gebeurtenissen en figuren. In deze podcast vertelt ze wat de parallellen zijn van de massamoord op Banda met huidige wereldwijde ontwikkelingen. En wat we met het standbeeld van Coen zouden kunnen doen.

Image module

‘Ware voor Coen niet reeds een standbeeld opgerigt, ik betwijfel of zulks nog zoude verrijzen. Aan zijnen naam kleeft bloed’

A charge en décharge

Ook in 2011 was de discussie rondom Coen actueel. Het Westfries Museum besloot een grote tentoonstelling in het Westfries Museum te maken die de vorm had van een rechtszaak. De aangeklaagde was Jan Pieterszoon Coen. De aanklacht luidde: Coen is niet standbeeldwaardig. Er kwamen getuigen aan het woord die voor en tegen de aanklacht pleitten. Luister hieronder naar de argumenten, zoals bijvoorbeeld die van de in 2016 overleden Bob Entius, onderwijzer en verklaard tegenstander van het beeld.

  • audio
  • Emmy Snijders
  • audio
  • Ewald Vanvugt
  • audio
  • Maarten van Rossum
  • audio
  • Bob Entius